tentoonstelling

;

Lucien Jonas - De groet aan de gewonde

2. Artiesten in de bres voor de oorlogsblinden

Introductie

Introductie

Het lot van gewonde of verminkte soldaten wordt sterk uitgespeeld in de oorlogspropaganda. Zo komt het thema aan bod in films en is het te zien op affiches, postkaarten, kleurenprenten enz.

Van bij het begin van het conflict springen verenigingen die zich inzetten voor gewonde soldaten als paddenstoelen uit de grond. Verenigingen die de oorlogsblinden steunen, doen een beroep op artiesten om affiches en postkaarten te ontwerpen, om zo het lot van de oorlogsblinden voor het voetlicht te brengen en fondsen te werven. De afbeeldingen spelen in op de solidariteit en de constructieve rol die blinde veteranen nog kunnen spelen in de maatschappij.


Kleurenlithografie. Op de afbeelding is een blinde Franse soldaat van kop tot teen te zien in infanterie-uniform. Dit uniform bestaat uit een vuurrode broek, een kepie met blauwe kap en een blauwgrijze mantel met een rij knopen en een riem. De zomen van de mantel zijn vooraan omgeslagen om de broek zichtbaar te maken, die aan de enkels in de hoge schoenen zit. De soldaat draagt een medaille op de borst. Hij wordt in vooraanzicht getoond, met lede ogen, vooruit stappend met de armen voor zich uit. Op de achtergrond zien we in grijstinten een soldaat met helm en de Franse vlag afgebeeld. In een rookwolk – symbool voor de strijd op de achtergrond – vallen nog vaag andere soldaten te onderscheiden.

Alfred Ost. – Lithografie N 2/ 50 Verkocht ten bate van de Fransche blinden en gevangenen(Amsterdam, Kotting, 1911)

Affiche van Alfred Ost (1884-1945), besteld door het Œuvre du soldat aveugle (Werk der blinde soldaat). Deze Antwerpse artiest leefde in ballingschap in Nederland. Hij maakte gratis tal van affiches, postkaarten en illustraties voor specifieke gelegenheden, voor Belgische en internationale goede doelen die de Belgische soldaten en vluchtelingen steunden. © Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis, Inventarisnr. KLM-MRA: 89500011. Fotograaf: Luc Van De Weghe.

De oorlogsblinde als slachtoffer

De oorlogsblinde als slachtoffer


Postkaartillustratie in bruin en beige. Op de voorzijde van de kaart is een soldaat te zien, rechtop, in vooraanzicht, zonder hoofddeksel, de ogen dicht en het aangezicht naar boven gericht. Over zijn schouders is een mantel geslagen. Hij staat in een loopgraaf, met de voeten in het water en de armen voor zich uit.


“Ziehier de Soldaat van Verdun in uiterste wanhoop. Blind geworden door het gas, valt hij met de armen voor zich uit terug, op zoek naar hulp. In de kleverige modder verloopt zijn pijnlijke tocht tergend traag. Het is Gods wil dat een barmhartige Samaritaan met minder ernstige verwondingen hem tegen het lijf loopt en hem naar de ambulance begeleidt! Als het geluk aan zijn kant staat en hij aan de dodelijke vuursalvo’s ontsnapt, bereikt hij na zijn onbaatzuchtige lijdensweg het ziekenhuis. Zijn ogen en longen zijn verbrand. Hij is gedoemd om een langzame dood te sterven. Zo stierven in Verdun en elders talloze arme mannen die in plaats van de overwinning een helse en ondenkbare kwelling doorstonden.

Verspreid deze kaart. Met de opbrengst ervan (1 NF [nieuwe frank]) wordt de gedenkplaats voor de Slag van Verdun opgetrokken.

Help het Comité National du Souvenir de Verdun (Nationaal Comité ter Herinnering aan Verdun), voorgezeten door Maurice Genevoix, secretaris voor het leven van de Académie Française, en François Schleiter, senator-burgemeester van Verdun. Algemeen secretaris: Gustave Durassié, Boulevard St.-Germain 64, Parijs (5e arrondissement). C.C.P. Parijs 13 713-21.”


André Lagrange – Tweekleurige postkaarttekening
(zonder datum of locatie. [ca. 1962])

Kaart die werd verkocht ten voordele van het Comité National du Souvenir de Verdun (Nationaal Comité ter Herinnering aan Verdun), met het oog op het bekostigen van een herdenkingsmonument voor één van de bloedigste veldslagen in de geschiedenis. De Slag om Verdun duurde tien maanden (van 21 februari tot 19 december 1916) en maakte 700.000 slachtoffers, waarvan 306.000 doden en 400.000 gewonden. Het Comité werd in 1951 opgericht en voorgezeten door Maurice Genevoix, secretaris voor het leven van de Académie Française en oorlogsveteraan. In 1962 stelt hij voor een herdenkingsmonument op te trekken voor de Slag om Verdun. Het museum, één van de grootste musea in het teken van de Grote Oorlog, werd in 1967 ingehuldigd. Deze illustratie danken we aan André Lagrange (1889-1958), een Franse schilder, decorateur en illustrator. Als lid van de Parijse Association des peintres et sculpteurs anciens combattants (Vereniging van schilders en beeldhouwers onder de oud-strijders) – opgericht in 1931 – maakt hij tal van schilderijen en tekeningen over de loopgravenoorlog, hoofdzakelijk over de Slag om Verdun. De afbeelding, zonder datum, schept hier een haast allegorisch beeld. Het personage onderneemt als heuse Christusfiguur de lijdensweg van een “Soldaat van Verdun”, blind geworden door het gas, zijn gezichtsvermogen én uiteindelijk zijn leven opofferend.

De oorlogsblinde als toonbeeld van vaderlandsliefde

De oorlogsblinde als toonbeeld van vaderlandsliefde

De oorlogsinvaliden worden aan de hand van propaganda voorgesteld als de belichaming van moed en zelfopoffering, om de patriottische geestdrift aan te wakkeren bij de soldaten en het volk. Zo toont deze illustratie hoe voorbijgangers de gewonde vol eerbied groeten. Vooral de jeugd – hier vertegenwoordigd door het jongetje in matrozenpak en gewapend met een speelgoedgeweer – wordt aangesproken.


Postkaart in kleur. Centraal in de afbeelding is een Frans infanteriesoldaat te zien in uniform. Zijn ogen zijn omzwachteld met een wit verband. Zijn rechterarm, eveneens omzwachteld, rust in een draagdoek. Een oudere dame in het zwart begeleidt de soldaat aan zijn linkerarm door de straat. Op de achtergrond is te zien hoe een groep mensen de soldaat groet. Rechts op de afbeelding is een jongetje in matrozenpakje te zien, met de rug naar de toeschouwer gekeerd. Hij heeft een speelgoedgeweer in zijn linkerhand en staat in de houding. In de legende lezen we de titel in het Frans, Engels en Russisch.

Lucien Jonas. – Le salut au blessé (De groet aan de gewonde) (Parijs, Patriotische uitgave; Drukkerij I. Lapina, [ca. 1915])

Postkaarttekening in kleur, naar een tekening van de Franse schilder Lucien Jonas (1880-1947), verschenen in
L’Illustration (nr. 3755, 20 februari 1915). De kaart werd verkocht ten voordele van de vereniging Les Amis des soldats aveugles (De vrienden der blinde soldaten), die in Parijs was gevestigd. In 1916 wordt de kaart heruitgegeven en als “voorbeeld van vaderlandsliefde” in de Franse scholen verspreid. In februari 1915 wordt Lucien Jonas geattacheerd militair schilder in het Musée de l’Armée (Legermuseum). In 1916 wordt hij benoemd tot officieel schilder van de Marine. Hij trekt langs het front, van België tot de Vogezen, en maakt in totaal 700 tot 800 olieschilderijen en bijna 4.000 tekeningen. Heel wat van zijn werken verschijnen in populaire bladen, waaronder L’Illustration, Les Annales, Lectures pour tous en verwante dagbladen.

Terug naar huis

Terug naar huis

De terugkeer van het front naar huis betekent voor invalide soldaten het begin van een nieuw leven, met in eerste instantie de nood aan verzorging en revalidatie. Ze staan voor heel wat uitdagingen en het plezier om terug thuis te zijn wordt vaak overschaduwd door de materiële zorgen en de moeilijkheden om zich aan te passen. Om de veteranen op weg te helpen, brengen de Belgische autoriteiten een “praktische gids voor de invalide” uit, waarin heel wat informatie te vinden is over verzorging, toelagen en inschakelingsmogelijkheden in functie van de handicap.


Postkaartillustratie met roodkrijt. De afbeelding toont een Frans soldaat met mantel en kepie. Hij staat recht en zijn lichaam is een kwartslag gedraaid. In zijn rechterhand houdt hij een stok vast. Met de ogen dicht, de stok en zijn linkerarm voor zich uit, stapt hij vooruit.

“Verkocht ten voordele van de vereniging Les Amis des soldats aveugles (Vrienden der blinde soldaten).
De vereniging heeft als doel de blinde soldaten te steunen en hen te helpen een beroep aan te leren of een gezin te stichten.”


Postkaartillustratie met roodkrijt. Op de afbeelding is een soldaat vanaf de borst te zien. Hij staat licht naar links gedraaid ten opzichte van de toeschouwer. Hij houdt een meisje in zijn armen en drukt haar tegen zijn wang aan. De soldaat draagt een donkere mantel en een kepie. Het meisje draagt een bleke jurk met korte mouwen. Ze slaat haar arm om de hals van haar vader en kijkt de toeschouwer aan.

“Verkocht ten voordele van het Œuvre pour le foyer du soldat aveugle (Werk voor het gezin van de blinde soldaat). Doel: Een jaarlijkse en hernieuwbare toelage schenken aan blinde soldaten die terug bij hun gezin wonen en niet of moeilijk kunnen werken. Intekenen kan bij de maatschappelijke zetel, Rue du Rocher 64, Parijs.”


Lucien Lévy-Dhurmer – Twee postkaartillustraties met roodkrijt (Parijs, Héliogravure Marotte, 1915)

De postkaarten werden verkocht ten voordele van de respectieve vereniging Les Amis des soldats aveugles (Vrienden der blinde soldaten) en Œuvre pour le foyer du soldat aveugle (Werk voor het gezin van de blinde soldaat). De illustratie kunnen we toeschrijven aan de Franse schilder, beeldhouwer en keramist Lucien Lévy, ook gekend onder de naam Lucien Lévy-Dhurmer (1856-1953). Na zijn ontmoeting met de Belgische dichter Georges Rodenbach – van wie hij in 1895 een portret schildert – neigt zijn werk almaar meer naar de kunststroming van het symbolisme. Hij groeit uit tot een van de meest toonaangevende schilders binnen de stroming, naast Gustave Moreau, Fernand Khnopff en Odilon Redon.



Postkaartillustratie in kleur. In de legende bovenaan staat

Marc-Henry Meunier. – Wij hebben als doel de zwaar invaliden vreugde en troost te brengen bij hen thuis. (Vrij vertaald uit het Frans, Brussel, uitgever onbekend, [ca. 1918])

Postkaartillustratie in kleur, naar een aquarel van de Belgische kunstenaar Marc-Henry Meunier (1873-1922), verkocht ten voordele van de vereniging Asiles des soldats invalides belges (A.S.I.B.) (Asiels voor Belgische invalide soldaten). Als kleinzoon van beeldhouwer Constantin Meunier en zoon van graveerder Jean-Baptiste Meunier, bouwt Marc-Henry Meunier – kortweg Henri Meunier – aan een carrière als schilder, etser en afficheontwerper. Als vrijwilliger aan het IJzerfront tussen 1914 en 1918 maakt hij vele tekeningen en aquarellen van de loopgraven en de verwoesting die de oorlog achterlaat.

La Famille du Rameau d'Olivier

"La Famille du Rameau d'Olivier"


La
 Famille du Rameau d'Olivier is een Zwitserse organisatie die hulp biedt aan slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Ze werd opgericht door de sociaal geëngageerde Adèle Huguenin (1856-1933), onderwijzeres en later ook schrijfster onder haar pseudoniem T. Combe. Deze postkaarten dienden hoogstwaarschijnlijk zowel om nieuws te verspreiden onder de leden van de organisatie als om schenkingen in de hand te werken. Er zijn niet minder dan 81 verschillende postkaarten teruggevonden, en op verscheidene kaarten zijn oorlogsblinden te zien. Bepaalde kaarten hebben de herintegratie van de blinde soldaat als thema door te wijzen op het gebruik van het brailleschrift of voor hen toegankelijke beroepen, waaronder masseur.


Postkaart met zwart-witfoto. In de legende onderaan de kaart staat het volgende te lezen:

“Sergeant Adrien Mombœuf leest een tekst in braille voor aan sergeant Brun, die deze uittikt op de schrijfmachine. (Zie Rameau d’Olivier, maart 1917).”

Gewassen postkaartillustratie met Oost-Indische inkt, gesigneerd met de initialen

“Onze vriend Pierre Royat, blinde Alpenjager, komt aan in Zwitserland om er zijn vakantie door te brengen.”

 

Postkaart met zwart-witfoto. In de legende onderaan de kaart staat het volgende te lezen:

“Sergeant Riou Elie werd op 25 december 1914 blind toen een kogel zijn schietgat binnendrong.”



Gewassen postkaartillustratie met Oost-Indische inkt, gesigneerd met de initialen
Gewassen postkaartillustratie met Oost-Indische inkt, gesigneerd met de initialen
“Voor het vaderland, voor het gezin”

Postkaarten uit de reeks La Famille du Rameau d'Olivier - Privéverzameling